Dışa Basma Tedavisi

Dışa Basma Tedavisi Nasıl Planlanır? Çocuklarda ve Yetişkinlerde Dışa Basma

Dışa basma tedavisi, kişinin ayaklarını neden dışa doğru yönelttiği veya yürürken neden ayağın dış tarafına daha fazla yük aktardığı belirlendikten sonra planlanmalıdır. Çünkü halk arasında “dışa basma” olarak adlandırılan görünüm tek bir hastalık veya standart bir basış bozukluğu değildir.

Bazı kişilerde ayaklar yürüyüş sırasında dışarıya doğru yönelir. Bazı kişilerde ise ayakların yönü normal görünmesine rağmen vücut ağırlığı ayağın dış kenarında daha fazla hissedilir. Bu iki durum aynı değildir ve birbirinden farklı değerlendirme süreçleri gerektirir.

Çocuklarda dışa basma; kalça, uyluk kemiği, kaval kemiği veya ayağın gelişimsel ve rotasyonel özellikleriyle ilişkili olabilir. Yetişkinlerde ise yapısal özelliklerin yanında geçirilmiş yaralanmalar, hareket kısıtlılıkları, kas kapasitesi ve kişinin geliştirdiği yürüme alışkanlıkları tabloya katkıda bulunabilir.

Bu nedenle dışa basma tedavisi yalnızca ayağın görüntüsüne bakılarak, standart egzersizler verilerek veya ayakkabının dış kenarındaki aşınma değerlendirilerek planlanmamalıdır. İlgili hekimlik muayenesinin ardından fizyoterapiye özgü ölçme ve değerlendirme yöntemleriyle problemin kaynağı ve kişinin fonksiyonel ihtiyaçları belirlenmelidir.

Bu yazımızda dışa basmanın ne anlama geldiğini, dışa dönük yürüme ile supinasyon arasındaki farkı, çocuklarda ve yetişkinlerde ortaya çıkabilecek nedenleri ve fizyoterapi sürecinin nasıl planlanabileceğini güncel bilimsel bilgiler doğrultusunda ele alacağız.

Dışa Basma Nedir?

“Dışa basma”, günlük dilde farklı yürüme ve yük aktarımı özelliklerini tanımlamak için kullanılan genel bir ifadedir. Kişiler veya ebeveynler bu ifadeyi genellikle ayakların yürürken dışarıya doğru bakması ya da ayakkabının dış kenarının daha fazla aşınması durumunda kullanır.

Ancak dışa basmanın tıbbi olarak tek bir karşılığı yoktur. Bu görünüm şu iki durumu ifade edebilir:

• Yürüyüş sırasında ayakların ilerleme yönüne göre dışarıya dönük olması
• Vücut ağırlığının ayağın dış tarafına daha fazla aktarılması

İlk durum İngilizce literatürde çoğunlukla out-toeing olarak adlandırılır. İkinci durum ise ayağın supinasyon özelliği veya dış kenar yüklenmesiyle ilişkilendirilebilir. İki durum aynı kişide birlikte bulunabilir; ancak biri diğerinin zorunlu sonucu değildir.

Bu nedenle “dışa basıyorum” diyen bir kişinin öncelikle neyi tarif ettiği anlaşılmalıdır. Ayağın yönü mü dışarı dönüktür, yoksa yük gerçekten ayağın dış tarafında mı yoğunlaşmaktadır? Dışa basma tedavisi bu sorunun yanıtına göre değişir.

Dışa Dönük Yürüme ile Supinasyon Aynı Şey midir?

Hayır. Dışa dönük yürüme ile ayağın supinasyonu aynı biyomekanik durumu ifade etmez.

• Dışa Dönük Yürüme Nedir?

Dışa dönük yürümede ayakların uzun ekseni, kişinin ilerlediği yönün dışına doğru açı oluşturur. Bu görünüm yalnızca ayaktan kaynaklanmayabilir. Kalça ekleminin rotasyon özellikleri, femurun yapısı, tibianın yönelimi ve ayağın pozisyonu birlikte etkili olabilir.

Örneğin kaval kemiğinin dışa doğru rotasyonel yapısı, ayakların yürüyüş sırasında dışarıyı göstermesine neden olabilir. Bazı kişilerde ise kalça ekleminin dış rotasyon eğilimi bu görünüme katkıda bulunabilir.

• Ayakta Supinasyon Nedir?

Supinasyon, ayağın hareket ve yük aktarımı sırasında gösterdiği üç boyutlu bir mekanik özelliktir. Günlük anlatımda ağırlığın ayağın dış tarafında daha fazla hissedilmesiyle ilişkilendirilse de yalnızca ayağın dış kenarına basmak şeklinde tanımlanamaz.

Ayağın yürüyüş sırasında belirli miktarda pronasyon ve supinasyon hareketi yapması normaldir. Bu hareketler ayağın zemine uyum sağlamasına, yükleri karşılamasına ve ileri doğru itişin gerçekleşmesine katkıda bulunur. Dolayısıyla her supinasyon hareketi bir hastalık veya tedavi edilmesi gereken bozukluk değildir.

Sorun; bu hareketin kişinin ihtiyacına göre yetersiz, aşırı, kontrolsüz veya belirtilerle ilişkili hâle gelmesi durumunda değerlendirilebilir.

Dışa Basma Her Zaman Bir Hastalık mıdır?

Hayır. Ayakların hafifçe dışarıya dönük olması veya ayağın dış tarafında belirli miktarda yük hissedilmesi her zaman hastalık anlamına gelmez. İnsanların kemik yapıları, eklem hareketleri ve yürüme biçimleri birbirinden farklıdır.

Özellikle çocuklarda büyüme ve gelişim sürecinde alt ekstremitenin rotasyonel özellikleri değişebilir. Bazı dışa dönük yürüme görünümleri gelişimin bir parçası olabilir ve herhangi bir ağrıya ya da işlev kaybına neden olmayabilir.

Bir görünümün klinik olarak anlamlı olup olmadığını belirlerken şu sorular önemlidir:

• Ağrı veya tekrarlayan yaralanma bulunuyor mu?
• Yürüme, koşma ya da merdiven kullanma etkileniyor mu?
• Çocuk yaşıtlarına göre belirgin biçimde sık düşüyor mu?
• Görünüm tek taraflı mı, iki taraflı mı?
• Dışa dönüklük zaman içerisinde artıyor mu?
• Belirgin bir asimetri bulunuyor mu?
• Kas gücü, denge veya hareket kontrolü etkilenmiş mi?
• Altta yatan nörolojik veya ortopedik bir durum var mı?

Kişide yalnızca görsel bir farklılık bulunuyor, ağrı ve fonksiyon kaybı yaşanmıyorsa her zaman aktif bir dışa basma tedavisi gerekmeyebilir. Bununla birlikte yeni ortaya çıkan, giderek artan veya tek taraflı olan değişiklikler değerlendirilmelidir.

Dışa Basma Nasıl Anlaşılır?

Dışa basma çoğunlukla kişinin ayakta duruşu, yürüyüşü veya ayakkabılarındaki aşınma fark edildiğinde gündeme gelir. Ancak evde yapılan gözlemler problemin varlığını düşündürebilse de kaynağını tek başına belirleyemez.

Aşağıdaki durumlar dışa basma değerlendirmesini gerektirebilir:

• Yürürken bir veya iki ayağın belirgin şekilde dışarıya yönelmesi
• Diz kapakları karşıya bakarken ayakların dışa dönük durması
• Dizlerle ayakların farklı yönlere bakması
• Ayak tabanının dış kenarında belirgin yük veya basınç hissedilmesi
• Ayakkabıların dış kenarında belirgin ve asimetrik aşınma
• Tekrarlayan ayak bileği burkulmaları
• Yürüyüş veya koşu sırasında ağrı
• Denge kaybı veya sık düşme
• Bir tarafın diğerine göre farklı görünmesi
• Yürüme biçiminin zaman içinde belirgin şekilde değişmesi

Bu belirtilerden birinin bulunması, tek başına kalıcı bir yapısal bozukluk olduğu anlamına gelmez. Değerlendirmede ayağın ilerleme açısı, diz kapağının yönü, kalça rotasyonu, tibianın yapısal özellikleri ve ayağın dinamik yük aktarımı birlikte incelenmelidir.

Ayakkabının Dıştan Aşınması Dışa Basmayı Gösterir mi?

Ayakkabının dış kenarında aşınma görülmesi, kişinin yürüyüş özellikleri hakkında ipucu sağlayabilir; ancak tek başına dışa basma tanısı koydurmaz.

Yürüyüş sırasında topuğun dış bölümü çoğu kişide zeminle ilk temas eden alanlardan biridir. Bu nedenle ayakkabının dış topuk kısmında belirli miktarda aşınma normal olabilir. Ayakkabının üretim malzemesi, kullanım süresi, yürünülen zemin ve kişinin aktivite düzeyi de aşınma biçimini etkiler.

Şu özellikler daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir:

• Aşınmanın iki ayakkabı arasında belirgin derecede farklı olması
• Dış kenardaki aşınmanın kısa sürede gelişmesi
• Aşınmaya ağrı veya tekrarlayan burkulmaların eşlik etmesi
• Ayakkabının dışa doğru belirgin biçimde eğilmesi
• Yürüme sırasında ayağın dış kenarında sürekli basınç hissedilmesi

Yalnızca ayakkabı tabanına bakarak sorunun kalçadan, tibianın rotasyonundan veya ayaktan kaynaklandığını söylemek mümkün değildir. Ayakkabı aşınması, klinik ve dinamik değerlendirmenin yerine değil, onu tamamlayan bir gözlem olarak kullanılmalıdır.

Çocuklarda Dışa Basma Neden Olur?

Çocuklarda dışa basma, tek bir nedene bağlı olarak gelişmez. Yürürken ayakların dışarıya yönelmesi; kalça, femur, tibia veya ayak yapısından kaynaklanabilir. Bazı çocuklarda birden fazla faktör birlikte etkili olabilir.

Çocukluk döneminde dışa basmaya katkıda bulunabilecek başlıca durumlar şunlardır:

• Kalça Çevresindeki Dış Rotasyon Eğilimi

Bebekler ve küçük çocuklar, anne karnındaki pozisyonun etkisiyle kalçalarını dışa doğru çevirmeye eğilimli olabilir. Kalça çevresindeki yumuşak dokuların dış rotasyon pozisyonuna uyum sağlaması, çocuk yürümeye başladığında ayakların dışarıya dönük görünmesine katkıda bulunabilir.

Bu görünüm bazı çocuklarda büyüme ve hareket deneyiminin artmasıyla azalabilir. Ancak dışa dönüklüğün tek taraflı olması, giderek artması veya hareket güçlüğüyle birlikte görülmesi durumunda değerlendirme gerekir.

• Femoral Retroversiyon

Femur, kalça ile diz arasında bulunan uyluk kemiğidir. Femoral retroversiyon, femurun üst ve alt bölümleri arasındaki rotasyonel ilişkinin dışa dönük yürümeye katkıda bulunabilecek şekilde farklı olmasıdır.

Bu durumda çocuk yürürken yalnızca ayakları değil, diz kapakları da dışarıya doğru bakabilir. Kalça dış rotasyonu iç rotasyona göre daha fazla olabilir.

Femoral retroversiyon kemik yapısıyla ilişkili bir durumdur. Egzersizler kemiğin torsiyon açısını doğrudan değiştirmez. Ancak eşlik eden kas kapasitesi, denge, hareket kontrolü veya ağrı gibi değiştirilebilir faktörlere yönelik bir program planlanabilir.

• Eksternal Tibial Torsiyon

Tibia, diz ile ayak bileği arasında bulunan kaval kemiğidir. Tibianın alt bölümünün üst bölümüne göre dışa doğru rotasyonel yönelimi, ayakların yürürken dışarıyı göstermesine neden olabilir.

Diz kapakları karşıya bakarken ayakların belirgin biçimde dışarıya yönelmesi, tibianın rotasyonel yapısının değerlendirilmesini gerektirebilir. Ancak yalnızca ayakta duruş görüntüsüne bakılarak kesin sonuca varılmamalıdır.

Eksternal tibial torsiyonun derecesi, çocuğun yaşı, ağrı veya fonksiyon kaybı oluşturup oluşturmadığı ve zaman içerisindeki seyri birlikte değerlendirilir.

• Ayağın Yapısal ve Hareket Özellikleri

Bazı çocuklarda ayağın ön bölümünün dışa doğru yönelimi veya ayağın zeminle kurduğu ilişki, dışa dönük yürüyüş görünümüne katkıda bulunabilir. Esnek düz tabanlıkla birlikte ön ayağın dışa yönelmesi de dışa basma görünümüne neden olabilir.

Buna karşılık yüksek kavisli veya daha rijit bir ayakta yük ayağın dış tarafında yoğunlaşabilir. Bu durum ayağın dışa dönük görünmesiyle aynı değildir. Ayağın yapısal özelliklerinin yük taşıma sırasında nasıl davrandığı ayrıca değerlendirilmelidir.

• Kalça Hastalıkları ve Daha Nadir Nedenler

Çocuklarda dışa basma çoğu zaman iyi huylu gelişimsel farklılıklarla ilişkili olsa da bazı durumlarda kalça eklemini ilgilendiren hastalıkların belirtisi olabilir.

Özellikle daha önce normal yürüyen bir çocukta dışa basmanın sonradan başlaması ve buna ağrı, topallama veya kalça hareketlerinde kısıtlılığın eşlik etmesi durumunda gecikmeden hekim değerlendirmesi gerekir.

Gelişimsel kalça displazisi, femur başı epifiz kayması, nörolojik hastalıklar ve bazı kemik gelişim problemleri ayakların dışa dönük görünmesine katkıda bulunabilir. Bu durumlar sık görülmese de ayırıcı değerlendirmede dikkate alınmalıdır.

Çocuklarda Dışa Basma Hangi Yaşta Normal Kabul Edilebilir?

Çocukların bacak ve ayak yapısı büyüme sürecinde değişmeye devam eder. Bu nedenle erken yürüme dönemindeki her dışa dönük ayak görünümü kalıcı bir basış bozukluğu olarak değerlendirilmemelidir.

Normal gelişimin sınırları çocuklar arasında farklılık gösterebilir. Yaştan tek başına hareket ederek “kesinlikle normaldir” veya “mutlaka tedavi edilmelidir” demek doğru değildir. Görünümün derecesi, zaman içerisindeki değişimi ve çocuğun fonksiyonları daha belirleyicidir.

Aşağıdaki durumlarda çocuk ortopedisi değerlendirmesi uygun olur:

• Dışa basmanın belirgin ve tek taraflı olması
• Görünümün zaman içerisinde artması
• Daha önce normal yürüyen çocukta sonradan ortaya çıkması
• Ağrı veya topallamanın eşlik etmesi
• Kalça, diz veya ayak bileği hareketlerinde belirgin kısıtlılık
• Çocuğun yaşıtlarına göre sık düşmesi veya hareketten kaçınması
• Bacaklar arasında belirgin uzunluk veya görünüm farkı
• Nörolojik gelişimle ilgili başka bulguların bulunması
• Günlük yaşam ve sportif katılımın etkilenmesi

Çocuğun ayaklarını dışa çevirerek yürümesi tek başına acil bir durum değildir. Ancak ağrılı, asimetrik veya ilerleyici değişikliklerde yalnızca büyümenin beklenmesi doğru olmayabilir.

Çocuklarda Dışa Basma Kendiliğinden Düzelir mi?

Çocuklarda dışa basmanın kendiliğinden düzelip düzelmeyeceği altta yatan nedene bağlıdır. Kalça çevresindeki gelişimsel dış rotasyon eğilimi gibi bazı durumlar büyümeyle azalabilir. Kemiklerin belirgin rotasyonel özellikleri ise tamamen farklı bir seyir gösterebilir.

Bu nedenle bütün çocuklara “zamanla geçer” demek kadar, bütün dışa basma görünümlerinin tedavi edilmesi gerektiğini söylemek de doğru değildir.

Takip kararı şu özelliklere göre verilmelidir:

• Çocuğun yaşı
• Dışa dönüklüğün kaynağı ve derecesi
• Tek veya çift taraflı olması
• Ağrı ve fonksiyon kaybının bulunması
• Zaman içerisinde azalıp artması
• Eşlik eden ortopedik veya nörolojik bulgular

Yapısal bir rotasyon bulunuyorsa egzersiz, ayakkabı veya çeşitli desteklerin kemiğin torsiyonel yapısını değiştireceği düşünülmemelidir. Buna karşın çocuğun güç, denge, koordinasyon ve hareket kapasitesinde etkilenme varsa fizyoterapi bu alanlara yönelik planlanabilir.

Yetişkinlerde Dışa Basma Neden Olur?

Yetişkinlerde dışa basma çocukluktan beri devam eden yapısal özelliklerle ilişkili olabileceği gibi sonradan gelişen hareket değişiklikleriyle de ortaya çıkabilir.

Bazı kişilerde dışa dönük yürüme ağrı oluşturmayan ve uzun yıllardır bulunan bireysel bir özellik olabilir. Yeni başlayan veya giderek belirginleşen dışa basmada ise altta yatan nedenin araştırılması önemlidir.

• Kalça Rotasyonu ve Femurun Yapısal Özellikleri

Kalçanın iç ve dış rotasyon hareket açıklığı, yürüyüş sırasında diz ve ayağın yönünü etkileyebilir. Femurun yapısal rotasyonu da ayakların dışarıya doğru bakmasına katkıda bulunabilir.

Yapısal bir özellik ile hareket alışkanlığı birbirinden ayrılmalıdır. Kemiğin rotasyonel yapısı egzersizle değiştirilmez; ancak kişinin mevcut yapısı içerisinde daha kontrollü ve rahat hareket etmesi desteklenebilir.

• Tibianın Dış Rotasyonel Yapısı

Çocukluk döneminden itibaren bulunan eksternal tibial torsiyon yetişkinlikte de devam edebilir. Bu durumda dizler karşıya bakarken ayaklar dışarıya doğru yönlenebilir.

Tibianın dış rotasyonu bazı kişilerde herhangi bir yakınmaya neden olmazken bazı kişilerde diz önü ağrısı, patellanın hareket özelliklerinde değişiklik veya hareket sırasında verimsizlikle ilişkilendirilebilir. Her dış rotasyon görünümünün mutlaka ağrı oluşturacağı söylenemez.

• Ayak ve Ayak Bileği Hareket Kısıtlılıkları

Ayak bileğinin yukarı yönlü hareketinin sınırlı olması, kişi yürürken veya çömelirken farklı telafi hareketleri geliştirmesine neden olabilir. Ayağın dışarıya çevrilmesi, bazı kişilerde gerekli hareketi başka bir yönden karşılamaya yönelik gelişen bir strateji olabilir.

Ancak dışa basmanın her zaman ayak bileği hareket kısıtlılığından kaynaklandığı düşünülmemelidir. Hareket açıklığı ölçülmeli ve dışa dönüklükle gerçekten ilişkili olup olmadığı değerlendirilmelidir.

• Geçirilmiş Yaralanmalar ve Cerrahi Süreçler

Ayak bileği burkulmaları, kırıklar, diz veya kalça yaralanmaları ve cerrahi girişimler sonrasında kişi ağrıdan kaçınmak amacıyla yürüme biçimini değiştirebilir. Bu yeni hareket stratejisi iyileşme sonrasında da devam edebilir.

Eklem hareketliliğinde azalma, kas kapasitesindeki kayıp, skar dokusunun hareket özellikleri veya ağrıya karşı gelişen koruyucu davranışlar dışa dönük yürümeye katkıda bulunabilir.

• Kas Kapasitesi ve Hareket Kontrolü

Kalça, diz, ayak bileği ve ayak çevresindeki kaslar yürüyüş sırasında alt ekstremitenin kontrolüne katkıda bulunur. Bu kasların kuvveti, dayanıklılığı ve zamanlamasındaki değişiklikler kişinin ayağını yere yerleştirme biçimini etkileyebilir.

Bununla birlikte yalnızca belirli bir kasın zayıf olduğu varsayılarak dışa basmanın nedeni açıklanamaz. Kas bulgularının yürüyüş ve fonksiyonel hareketlerle bağlantısı kurulmalıdır.

• Ağrıdan Kaçınma Davranışı

Kalça, diz, ayak bileği veya ayakta bulunan ağrı, kişinin yükü daha az ağrılı hissettiği bölgeye aktarmasına neden olabilir. Bu durumda dışa basma asıl problem değil, başka bir ağrıya karşı geliştirilmiş telafi stratejisi olabilir.

Dışa basmayı doğrudan düzeltmeye çalışmadan önce kişinin hangi hareketten veya yükten kaçındığının anlaşılması gerekir.

• Nörolojik ve Sistemik Durumlar

Kas tonusunu, koordinasyonu veya sinir-kas kontrolünü etkileyen bazı nörolojik durumlar yürüyüş biçiminde değişiklik oluşturabilir. Ani başlayan denge kaybı, kas güçsüzlüğü veya tek taraflı yürüme değişiklikleri yalnızca mekanik bir basış problemi olarak değerlendirilmemelidir.

Bu tür bulguların bulunduğu kişilerde öncelikle ilgili hekimlik değerlendirmesi gerekir.

Dışa Basma Ağrıya Neden Olur mu?

Dışa basma her kişide ağrıya yol açmaz. Bazı insanlar belirgin dışa dönük ayak açısına rağmen günlük yaşamlarını ve sportif aktivitelerini herhangi bir yakınma olmadan sürdürebilir.

Ağrı ortaya çıkıyorsa bunun yalnızca ayağın görüntüsünden kaynaklandığını varsaymak doğru değildir. Ağrının gelişmesinde şu faktörler etkili olabilir:

• Yüklenme miktarının kısa sürede artması
• Dokuların mevcut yükü karşılama kapasitesinin yetersiz kalması
• Ayak bileği veya ayağın hareket kısıtlılıkları
• Tekrarlayan burkulmalar
• Geçirilmiş yaralanmalar
• Kas kuvveti ve dayanıklılığındaki azalma
• Uygun olmayan aktivite veya antrenman planlaması
• Eşlik eden kalça, diz ya da ayak problemleri

Dışa basma ile aynı dönemde ortaya çıkan her Aşil, diz veya bel ağrısı doğrudan basış biçimine bağlanmamalıdır. İki bulgunun birlikte bulunması aralarında kesin bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu göstermez.

Dışa Basma Tanısı Nasıl Konulur?

Dışa basma tek başına belirli bir hastalığın adı olmadığı için tanı sürecinin amacı yalnızca ayağın dışarıya döndüğünü doğrulamak değildir. Asıl amaç, bu görünümün nereden kaynaklandığını ve kişinin ağrı ya da fonksiyon kaybıyla ilişkili olup olmadığını belirlemektir.

Değerlendirme sırasında şu sorulara yanıt aranabilir:

• Dışa basma çocukluktan beri mi var, sonradan mı ortaya çıktı?
• Tek ayakta mı, iki ayakta mı görülüyor?
• Zaman içerisinde artıyor mu?
• Ağrı, topallama veya hareket kısıtlılığı bulunuyor mu?
• Ayaklar dışarıya dönerken diz kapakları hangi yöne bakıyor?
• Kalça, tibia veya ayak yapısından kaynaklanan bir rotasyon özelliği var mı?
• Dışa dönüklük yalnızca yürürken mi, ayakta dururken de görülüyor mu?
• Yük gerçekten ayağın dış kenarında mı yoğunlaşıyor?
• Daha önce yaralanma, kırık veya cerrahi geçirilmiş mi?
• Nörolojik veya gelişimsel başka bir bulgu bulunuyor mu?

Çocuklarda altta yatan yapısal veya gelişimsel nedenin belirlenmesi için ilgili hekimlik muayenesi önemlidir. Yetişkinlerde ise özellikle sonradan başlayan, tek taraflı veya ağrıyla birlikte görülen değişikliklerin nedeni araştırılmalıdır.

Dışa Basma Değerlendirmesinde Hangi Ölçümler Kullanılabilir?

Dışa basma değerlendirmesinde tek bir test yeterli değildir. Alt ekstremitenin rotasyonel profili, eklem hareketleri ve yürüyüş özellikleri birlikte incelenebilir.

• Ayak İlerleme Açısı

Ayak ilerleme açısı, kişinin yürüdüğü yön ile ayağın uzun ekseni arasındaki açıyı ifade eder. Ayağın ilerleme yönüne göre dışarıya dönmesi, dışa dönük bir ayak ilerleme açısı oluşturur.

Bu açı yürüyüş hızı, yorgunluk, zemin ve kişinin dikkatini yürümeye yöneltmesi gibi faktörlerden etkilenebilir. Bu nedenle yalnızca birkaç adıma bakmak yerine doğal yürüyüşün farklı tekrarlarla gözlemlenmesi daha anlamlıdır.

• Diz Kapağının Yönü

Yürüyüş sırasında diz kapağının yönü, dışa basmanın kaynağı hakkında ipucu verebilir. Diz kapakları da ayaklarla birlikte dışarıya yöneliyorsa femur veya kalça rotasyonunun katkısı düşünülebilir.

Diz kapakları karşıya bakarken ayakların dışarıya yönelmesi ise tibianın rotasyonu veya ayağın pozisyonuyla daha fazla ilişkili olabilir. Ancak bu gözlem tek başına kesin tanı sağlamaz.

• Kalça Rotasyon Hareketleri

Kalçanın iç ve dış rotasyon hareket açıklıkları karşılaştırılır. Hareketler arasındaki belirgin farklılıklar femurun yapısal özellikleri veya kalça çevresindeki yumuşak dokular hakkında bilgi sağlayabilir.

Ölçümün yalnızca pasif hareket açıklığıyla sınırlı tutulmaması gerekir. Kişinin bu hareketleri fonksiyon sırasında nasıl kontrol ettiği de değerlendirilmelidir.

• Uyluk-Ayak Açısı

Uyluk-ayak açısı, tibianın rotasyonel yönelimi hakkında klinik bilgi edinmek için kullanılabilir. Ölçüm sırasında diz belirli bir pozisyona getirilerek uyluk ile ayağın ekseni arasındaki ilişki incelenir.

Özellikle çocuklarda sonuçlar yaşa ve gelişim dönemine göre yorumlanmalıdır. Tek bir açı ölçümü, tedavi kararını belirlemek için yeterli değildir.

• Ayak ve Ayak Bileği Hareketliliği

Ayak bileğinin yukarı ve aşağı yönlü hareketleri ile ayağın farklı bölümleri arasındaki hareket ilişkileri değerlendirilir. Hareket kısıtlılığının dışa dönük yürümeye katkıda bulunup bulunmadığı incelenir.

Ayağın dış kenarına daha fazla yük aktaran kişilerde ayağın zemine uyum sağlama kapasitesi de değerlendirilebilir. Ancak ayağın görünümü ile dinamik fonksiyonu her zaman aynı değildir.

• Kas Gücü ve Hareket Kontrolü

Kalça, diz, ayak bileği ve ayak çevresindeki kasların kuvvet ve dayanıklılığı incelenebilir. Tek ayak üzerinde durma, çömelme, basamak kullanma ve yön değiştirme gibi hareketler sırasında alt ekstremitenin kontrolü gözlemlenir.

Amaç, “dışa basan herkeste aynı kas zayıftır” sonucuna ulaşmak değildir. Hangi kas veya hareket özelliğinin kişinin belirtileriyle gerçekten ilişkili olduğu belirlenmelidir.

Basış Analizi Dışa Basmanın Nedenini Gösterir mi?

Basış analizi, ayağın zeminle temas ettiği sırada basıncın hangi bölgelere ve ne zaman aktarıldığını gösterebilir. Ayağın dış kenarında artmış basınç, iki ayak arasındaki farklılıklar ve yürüyüşün farklı evrelerindeki yük değişimleri bu yöntemle incelenebilir.

Bununla birlikte basış analizi tek başına dışa basmanın nedenini belirlemez. Cihaz ayağın altındaki basınç dağılımını gösterebilir; fakat görülen değişikliğin kalçadan, femurdan, tibiadan, ayak bileğinden veya ağrıdan kaçınma stratejisinden kaynaklandığını tek başına açıklayamaz.

Basış analizinin sonuçları şu bilgilerle birlikte yorumlanmalıdır:

• Klinik öykü
• Fiziki muayene
• Eklem hareket açıklıkları
• Alt ekstremitenin rotasyonel profili
• Kas gücü ve hareket kontrolü
• Yürüme gözlemi
• Ağrı ve fonksiyon durumu

Bu nedenle teknolojiyle yapılan ölçümler, klinik değerlendirmenin yerine geçmez. Ölçüm sonuçları kişinin şikâyetleri ve fonksiyonel özellikleriyle ilişkilendirildiğinde anlam kazanır.

Dışa Basma İçin Röntgen veya MR Gerekir mi?

Her dışa basma görünümünde röntgen veya MR gerekli değildir. Özellikle ağrısı bulunmayan ve uzun zamandır değişmeden devam eden hafif farklılıklarda klinik değerlendirme yeterli olabilir.

İlgili hekim aşağıdaki durumlarda görüntüleme yöntemlerinden yararlanabilir:

• Dışa basmanın belirgin ve tek taraflı olması
• Şiddetli veya devam eden ağrı
• Travma ya da kırık öyküsü
• Kalça, diz veya ayak bileğinde belirgin hareket kısıtlılığı
• Yapısal kemik farklılığından şüphelenilmesi
• Dışa basmanın zaman içerisinde ilerlemesi
• Cerrahi değerlendirme yapılması
• Kalça eklemini ilgilendiren bir hastalıktan şüphelenilmesi

Görüntüleme kararı kişinin yaşına, muayene bulgularına ve olası tanıya göre ilgili hekim tarafından verilmelidir.

Dışa Basma Tedavisi Nasıl Planlanır?

Dışa basma tedavisi, yalnızca ayakları karşıya çevirmeye veya ayağın dış kenarındaki yükü iç tarafa aktarmaya odaklanmamalıdır. Öncelikle dışa basmanın yapısal bir özellik mi, değiştirilebilir bir hareket stratejisi mi yoksa başka bir probleme karşı geliştirilmiş telafi mi olduğu belirlenmelidir.

Tedavi planı şu faktörlere göre değişebilir:

• Kişinin yaşı
• Dışa basmanın kaynağı
• Yapısal ve fonksiyonel bulgular
• Ağrı veya tekrarlayan yaralanma varlığı
• Kas gücü, dayanıklılık ve denge
• Eklem hareket açıklıkları
• Günlük yaşam ve sportif ihtiyaçlar
• Belirtilerin süresi ve ilerleyip ilerlemediği

Ağrı ve işlev kaybı bulunmayan yapısal bir farklılıkta dışa basmayı yalnızca görünüm nedeniyle zorla değiştirmeye çalışmak gerekmeyebilir. Buna karşılık dışa basmaya hareket kısıtlılığı, kas kapasitesinde azalma, ağrı veya denge problemi eşlik ediyorsa bu değiştirilebilir faktörlere yönelik bir program planlanabilir.

Dışa Basma Tedavisinde Fizyoterapinin Rolü Nedir?

Fizyoterapi, dışa basmanın altında yatan kemik yapısını değiştirmez. Ancak kişinin mevcut anatomik yapısı içerisinde hareket kapasitesini, kas fonksiyonunu, dengeyi ve yüklenme toleransını geliştirmeye yardımcı olabilir.

Fizyoterapi sürecinde amaçlar kişiye göre şu şekilde belirlenebilir:

• Kısıtlı eklem hareketlerini desteklemek
• Kalça, diz ve ayak bileği çevresindeki kas kapasitesini geliştirmek
• Denge ve koordinasyonu artırmak
• Yürüme sırasında gereksiz telafi hareketlerini azaltmak
• Ağrıyla ilişkili yüklenmeleri düzenlemek
• Tekrarlayan ayak bileği burkulması riskine katkıda bulunan faktörleri ele almak
• Günlük yaşam veya spora kontrollü dönüşü sağlamak
• Çocuklarda hareket becerilerini ve fiziksel aktiviteye katılımı desteklemek

Fizyoterapinin hedefi herkesin ayağını aynı açıyla yere basmasını sağlamak değildir. İnsanların anatomik yapıları ve doğal yürüme biçimleri farklıdır. Programın başarısı yalnızca ayağın dış görünümündeki değişiklikle değil; ağrı, hareket kapasitesi, denge, yürüme ve günlük yaşama katılımla değerlendirilmelidir.

Dışa Basma Tedavisinde Kullanılabilecek Fizyoterapi Yaklaşımları

Dışa basma tedavisinde kullanılabilecek yöntemler değerlendirme bulgularına göre seçilmelidir. Herkese aynı egzersizlerin veya manuel uygulamaların verilmesi uygun değildir.

• Aktivite ve Yük Yönetimi

Ağrı veya tekrarlayan yaralanma varsa hangi aktivitelerin belirtileri artırdığı belirlenir. Yürüme mesafesi, koşu yoğunluğu, zemin, antrenman sıklığı ve toparlanma süresi birlikte değerlendirilir.

Amaç kişinin hareketi tamamen bırakması değil, dokularının tolere edebileceği bir yüklenme düzeyi oluşturmaktır. Aktivite miktarı zaman içerisinde kontrollü şekilde artırılabilir.

• Eklem Hareketliliğinin Desteklenmesi

Ayak bileği, ayak veya kalça hareketlerinde klinik olarak anlamlı bir kısıtlılık bulunuyorsa uygun hareket açıklığı egzersizleri ve manuel terapi yaklaşımları kullanılabilir.

Ancak eklem hareketi normal olan bir kişiye yalnızca dışa basma görünümü nedeniyle yoğun esnetme yaptırmak gerekli değildir. Hareketlilik çalışmaları ölçümle belirlenen ihtiyaca göre planlanmalıdır.

• Kuvvetlendirme Egzersizleri

Kalça, diz, baldır ve ayak çevresindeki kasların kuvveti ve dayanıklılığı değerlendirilir. Yetersizlik belirlenen alanlara yönelik egzersizler düşük yükten daha fonksiyonel hareketlere doğru ilerletilebilir.

Kuvvetlendirme programı şu alanları içerebilir:

• Kalça çevresindeki kasların kontrolü
• Diz ve alt ekstremite hizalanmasının dinamik kontrolü
• Ayak bileği çevresindeki kasların kuvvet ve dayanıklılığı
• Ayak tabanındaki küçük kasların fonksiyonu
• Tek ayak üzerinde yük taşıma kapasitesi

Bu egzersizlerin kemiğin rotasyonunu değiştirdiği söylenemez. Amaç kişinin sahip olduğu yapı içerisinde daha kontrollü ve dayanıklı hareket edebilmesidir.

• Denge ve Koordinasyon Çalışmaları

Sık ayak bileği burkulması, dengesizlik veya hareket kontrolü problemi bulunan kişilerde denge egzersizleri kullanılabilir. Egzersizler çift ayak üzerinde basit ağırlık aktarmadan, tek ayak ve yön değiştirme çalışmalarına doğru ilerletilebilir.

Çocuklarda denge ve koordinasyon çalışmaları yaşa uygun oyunlar ve fonksiyonel aktivitelerle planlanabilir.

• Yürüme Eğitimi

Yürüme biçimine müdahale edilmesi her dışa basan kişi için gerekli değildir. Ağrısız ve uzun süredir bulunan yapısal bir dışa dönüklüğü zorla karşıya çevirmeye çalışmak diz, kalça veya ayakta farklı yüklenmeler oluşturabilir.

Yürüme eğitimi gerekiyorsa değişiklikler küçük, kontrollü ve kişinin anatomik sınırlarıyla uyumlu olmalıdır. Yeni yürüme biçiminin ağrı ve yorgunluk üzerindeki etkisi izlenmelidir.

• Fonksiyonel ve Spora Özgü Egzersizler

Programın ileri aşamalarında merdiven kullanma, çömelme, koşma, sıçrama ve yön değiştirme gibi kişinin günlük ya da sportif ihtiyaçlarına uygun görevler kullanılabilir.

Amaç yalnızca klinikte yapılan egzersizleri tamamlamak değil, kazanılan hareket kapasitesini gerçek yaşam koşullarına aktarabilmektir.

Dışa Basma Egzersizleri Nelerdir?

Dışa basma egzersizleri, kişinin değerlendirmesinde belirlenen hareket kısıtlılıklarına, kas kapasitesine, denge durumuna ve günlük ihtiyaçlarına göre seçilmelidir. Her dışa basma görünümünün nedeni farklı olabileceği için herkese uygulanabilecek standart bir egzersiz programı yoktur.

Egzersizlerin amacı kemiğin rotasyonel yapısını değiştirmek veya ayağı zorla karşıya çevirmek değildir. Uygun kişilerde amaç; hareket kontrolünü, kas kapasitesini, dengeyi ve yüklenme toleransını geliştirmektir.

• Ayak Bileği Hareketliliği Egzersizleri

Ayak bileğinin yukarı yönlü hareketinde kısıtlılık belirlenmişse, kişinin topuğunu yerden kaldırmadan dizini kontrollü biçimde öne taşıdığı hareketler kullanılabilir. Bu egzersiz sırasında ayağın kontrolsüz şekilde içe veya dışa yönelmemesine dikkat edilir.

Ayak bileği hareketi zaten yeterliyse bu egzersizi daha fazla yapmak dışa basmayı düzeltmeyebilir. Hareketlilik çalışmasının gerekli olup olmadığı ölçümle belirlenmelidir.

• Baldır Kaslarına Yönelik Egzersizler

Baldır kaslarının kuvvet ve dayanıklılığı, yürüme ve koşma sırasında ayağın yük taşıma kapasitesine katkıda bulunur. Çift ayakla veya tek ayakla parmak ucuna yükselme gibi egzersizler kişinin kapasitesine göre planlanabilir.

Egzersiz sırasında ağırlığın yalnızca başparmak veya küçük parmak tarafına kaçması yerine ayağın temas alanlarının kontrollü biçimde kullanılması hedeflenebilir. Ancak ayak zorla belirli bir pozisyona sokulmamalıdır.

• Ayak Bileği Çevresi Kaslarının Kuvvetlendirilmesi

Ayak bileğinin farklı yönlerdeki hareketlerini kontrol eden kaslara yönelik direnç egzersizleri uygulanabilir. Elastik bantla yapılan kontrollü içe ve dışa yönlü ayak bileği hareketleri, değerlendirmede ihtiyaç belirlenmişse programa eklenebilir.

“Dışa basan herkes içe doğru kuvvetlendirme yapmalıdır” gibi tek yönlü bir yaklaşım doğru değildir. Kaslar arasındaki denge ve kişinin hareket sırasında kullandığı strateji birlikte değerlendirilmelidir.

• Ayak Tabanı Kaslarının Aktivasyonu

Ayak parmaklarını kıvırmadan ayak tabanının kontrollü biçimde aktive edilmesini amaçlayan egzersizler, bazı kişilerde ayağın yük taşıma kapasitesini destekleyebilir.

Havluyu parmaklarla çekme egzersizi her kişi için gerekli değildir. Bu hareket ağırlıklı olarak parmak bükücü kasları çalıştırır ve ayağın dinamik kontrolünü tek başına temsil etmez. Egzersiz, hedeflenen kas ve fonksiyon doğrultusunda seçilmelidir.

• Kalça Çevresi Kuvvetlendirme Egzersizleri

Kalça çevresindeki kaslar, yürüme ve tek ayak üzerinde durma sırasında pelvis ile alt ekstremitenin kontrolüne katkıda bulunur. Yan yatışta veya ayakta yapılan kontrollü egzersizler, köprü çalışmaları, basamak çıkma ve tek ayak üzerinde yük aktarma gibi hareketler kullanılabilir.

Bununla birlikte kalça kaslarını güçlendirmek femurun veya tibianın yapısal torsiyonunu değiştirmez. Egzersizin amacı dinamik hareket kontrolü ve yüklenme kapasitesidir.

• Denge Egzersizleri

Tekrarlayan ayak bileği burkulması veya denge güçlüğü bulunan kişilerde sabit zeminde çift ayakla başlanarak tek ayak üzerinde durma çalışmalarına geçilebilir. Daha ileri aşamalarda uzanma, yön değiştirme veya kontrollü top çalışmaları eklenebilir.

Denge tahtası herkes için başlangıç egzersizi değildir. Kişi sabit zeminde yeterli kontrol sağlayamıyorsa dengesiz yüzeyler erken dönemde gereksiz zorlanmaya neden olabilir.

• Fonksiyonel Hareket Egzersizleri

Oturup kalkma, basamak kullanma, kontrollü çömelme ve tek ayak üzerinde yük aktarma gibi fonksiyonel hareketler günlük yaşamla daha doğrudan ilişkilidir.

Bu hareketler sırasında ayağın, dizin ve kalçanın birbirleriyle olan ilişkisi gözlemlenir. Amaç herkesi tek bir “ideal hizaya” zorlamak değil, kişinin ağrısız ve kontrollü hareket edebileceği seçenekleri geliştirmektir.

Dışa Basma Egzersizleri Ne Kadar Sürede Etki Gösterir?

Dışa basma egzersizlerinin etkisi için herkes adına geçerli belirli bir hafta veya seans sayısı verilemez. Egzersizlerden beklenen sonuç, problemin yapısal ya da fonksiyonel olmasına göre değişir.

Kas kuvveti, dayanıklılık ve denge gibi özelliklerin gelişmesi düzenli ve aşamalı çalışma gerektirir. Buna karşılık femur veya tibianın kemiksel rotasyonunu egzersizle değiştirmek beklenmemelidir.

Süreyi etkileyebilecek faktörler şunlardır:

• Dışa basmanın nedeni
• Kişinin yaşı
• Belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği
• Ağrı veya tekrarlayan yaralanma varlığı
• Kas kapasitesi ve eklem hareketliliği
• Günlük aktivite düzeyi
• Egzersizlere düzenli katılım
• Eşlik eden ortopedik veya nörolojik durumlar

İlerleme yalnızca ayağın görüntüsüyle değerlendirilmemelidir. Ağrı düzeyi, yürüme süresi, denge, hareket kalitesi, düşme sıklığı ve günlük aktivitelere katılım gibi işlevsel ölçütler de izlenmelidir.

Dışa Basma Egzersizleri Evde Yapılabilir mi?

Fizyoterapi değerlendirmesi sonrasında uygun bulunan egzersizler ev programı şeklinde uygulanabilir. Ancak problemin kaynağı bilinmeden internetten seçilen hareketleri yapmak her zaman yararlı değildir.

Özellikle ayağı zorla içeri çevirmeye çalışan egzersizler, kemik yapısına bağlı dış rotasyonu düzeltmez. Kişinin anatomik sınırlarının dışına çıkılması diz, ayak bileği veya ayakta rahatsızlık oluşturabilir.

Ev egzersizi sırasında şu durumlarda program yeniden değerlendirilmelidir:

• Yeni başlayan veya artan ağrı
• Diz, kalça ya da ayak bileğinde sıkışma hissi
• Egzersiz sonrasında uzun süre devam eden rahatsızlık
• Denge kaybı veya düşme
• Daha önce bulunmayan uyuşma ve güçsüzlük
• Yürüme biçiminde belirgin kötüleşme

Egzersizin kişiye özel olması yalnızca hareketin adını değil; tekrar sayısını, direncini, uygulama sıklığını ve ilerleme ölçütlerini de kapsar.

Çocuklarda Dışa Basma Tedavisi Nasıl Planlanır?

Çocuklarda dışa basma tedavisi, görünümün kaynağı ve çocuğun fonksiyonları belirlendikten sonra planlanır. Ağrısı bulunmayan, günlük aktiviteleri etkilenmeyen ve normal gelişim sınırlarında değerlendirilen çocuklarda aktif tedavi yerine takip yeterli olabilir.

Değerlendirme sonucunda kas kapasitesi, denge, koordinasyon veya hareket becerilerinde etkilenme saptanırsa fizyoterapi programı yaşa uygun şekilde hazırlanabilir. Program şu hedeflere yönelik olabilir:

• Denge ve koordinasyonu geliştirmek
• Temel hareket becerilerini desteklemek
• Yaşıtlarıyla oyun ve fiziksel aktiviteye katılımı artırmak
• Kas kuvveti ve dayanıklılığını geliştirmek
• Ağrı varsa yüklenme düzeyini düzenlemek
• Çocuğun hareket ederken kendisini daha güvende hissetmesini sağlamak

Egzersizler mümkün olduğunca oyunlaştırılmalı ve çocuğun günlük yaşamına uyarlanmalıdır. Çocuğa sürekli “ayağını düz tut” şeklinde uyarı vermek, yapısal bir rotasyonu değiştirmediği gibi hareket sırasında gereksiz gerilim ve kaygıya neden olabilir.

Çocuklarda Dışa Basma İçin Özel Ayakkabı Gerekir mi?

Her dışa basan çocuğun özel ayakkabı kullanması gerekmez. Ayakkabılar çocuğun ayağını sıkıştırmayan, hareketine izin veren ve yaptığı aktiviteye uygun ürünler olmalıdır.

Özel ayakkabıların veya çeşitli ayak desteklerinin femur ve tibia gibi uzun kemiklerin torsiyonel yapısını değiştirdiğini gösteren güçlü bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Bu nedenle yalnızca ayakların dışarıya bakması nedeniyle standart şekilde özel ayakkabı önerilmesi doğru değildir.

Ayakkabıyla ilgili kararlar şu özelliklere göre verilmelidir:

• Çocuğun ayak yapısı
• Ağrı veya cilt problemi
• Ayakkabının ayağa uyumu
• Yapılan aktivite
• Eşlik eden nöromüsküler veya ortopedik durumlar
• İlgili hekimlik değerlendirmesi

Amaç çocuğun büyüme sürecindeki doğal farklılıklarını zorla tek bir ayak biçimine dönüştürmek değil, güvenli ve rahat hareket etmesini desteklemektir.

Yetişkinlerde Dışa Basma Tedavisi Nasıl Planlanır?

Yetişkinlerde dışa basma tedavisi, öncelikle kişinin neden destek aradığına göre şekillenir. Uzun yıllardır değişmeden devam eden ve herhangi bir yakınmaya neden olmayan dışa dönük yürüyüş her zaman tedavi gerektirmez.

Ağrı, tekrarlayan burkulma, dengesizlik veya aktivite kısıtlılığı varsa program bu sorunlara katkıda bulunan değiştirilebilir faktörlere odaklanabilir.

Yetişkinlerde fizyoterapi planı şu bileşenlerden oluşabilir:

• Ağrı ve yüklenme öyküsünün değerlendirilmesi
• Kalça, diz, ayak bileği ve ayağın hareket özelliklerinin incelenmesi
• Kas kuvveti ve dayanıklılığının geliştirilmesi
• Denge ve hareket kontrolü çalışmaları
• Günlük veya sportif aktivitelerin düzenlenmesi
• Gerekli durumlarda kontrollü yürüme eğitimi
• İşe ve spora aşamalı dönüş

Yapısal rotasyonu bulunan yetişkinlerde hedef kemiğin yönünü değiştirmek değildir. Kişinin kendi anatomik yapısı içerisinde daha yüksek hareket kapasitesine ulaşması ve varsa belirtilerin azaltılması amaçlanır.

Dışa Basma Tedavisinde Yürüme Şekli Zorla Değiştirilmeli mi?

Hayır. Ayakları bilinçli biçimde sürekli karşıya çevirmeye çalışmak her kişi için doğru değildir. Özellikle femur veya tibianın yapısal rotasyonunun bulunduğu durumlarda ayağı zorla düz konuma getirmek diz ve kalçadaki yüklenmeyi değiştirebilir.

Yürüme biçiminde değişiklik yapılacaksa şu özelliklere dikkat edilmelidir:

• Değişikliğin belirli bir klinik amacı olmalıdır.
• Kişinin anatomik sınırları gözetilmelidir.
• Yeni yürüyüş biçimi ağrıyı artırmamalıdır.
• Değişiklik küçük ve aşamalı yapılmalıdır.
• Enerji harcaması ve yorgunluk takip edilmelidir.
• Sonuçlar yalnızca görüntüyle değil, fonksiyonla değerlendirilmelidir.

Bazı kişilerde dışa basma, ağrıdan kaçınmaya yönelik bir stratejidir. Bu durumda ayağı zorla düzeltmek yerine öncelikle ağrıya neden olan problem ele alınmalıdır.

Dışa Basma Tedavisinde Manuel Terapi Kullanılabilir mi?

Manuel terapi, değerlendirmede klinik olarak anlamlı eklem hareket kısıtlılığı veya çevre yumuşak dokularda hassasiyet belirlendiğinde destekleyici olarak kullanılabilir.

Ancak manuel terapi:

• Femurun veya tibianın kemiksel torsiyonunu değiştirmez.
• Ayağı kalıcı olarak “doğru pozisyona” yerleştirmez.
• Her dışa basma görünümünde gerekli değildir.
• Aktif egzersiz ve yük yönetiminin yerine geçmez.

Manuel uygulamalardan sonra elde edilen hareket veya rahatlama, kişinin aktif olarak kullanabileceği egzersizlerle desteklenmelidir. Uygulamanın gerekliliği ve dozu değerlendirme bulgularına göre belirlenmelidir.

Dışa Basma Tedavisinde Ameliyat Gerekir mi?

Dışa basma görünümü bulunan kişilerin büyük bölümünde cerrahi tedavi gerekli değildir. Özellikle ağrıya veya işlev kaybına neden olmayan hafif rotasyonel farklılıklar takip edilebilir.

Cerrahi seçenekler; kemik yapısındaki belirgin rotasyonel farklılığın ciddi ağrıya, yürüme güçlüğüne veya günlük yaşamda önemli fonksiyon kaybına neden olduğu seçilmiş vakalarda ilgili cerrahi branş tarafından değerlendirilebilir.

Cerrahinin gündeme gelebileceği durumlar şunlardır:

• İleri derecede femoral veya tibial rotasyonel farklılık
• Günlük yaşamı belirgin şekilde etkileyen yürüme bozukluğu
• Uygun konservatif yaklaşımlara rağmen devam eden ciddi fonksiyon kaybı
• Rotasyonel yapıyla ilişkili olduğu belirlenen kalça, diz veya ayak bileği yakınmaları
• Çocuklarda büyüme ve gelişim süreciyle düzelmeyen, belirgin ve semptomatik deformite
• Tekrarlayan instabilite veya hareket kısıtlılığı
• Cerrahi olarak düzeltilebilecek belirgin yapısal neden

Karar yalnızca ayakların kaç derece dışarıya baktığına göre verilmez. Kişinin yaşı, kemik gelişimi, ağrı düzeyi, günlük yaşamı ve rotasyonun hangi kemikten kaynaklandığı birlikte değerlendirilir.

Kemiksel rotasyonun düzeltilmesi gereken seçilmiş vakalarda derotasyon osteotomisi adı verilen cerrahi yöntemler uygulanabilir. Bu işlemde ilgili kemiğin yönelimi cerrahi olarak düzenlenir. Böyle bir karar ayrıntılı ortopedik değerlendirme ve görüntüleme sonrasında verilebilir.

Çocuklarda Dışa Basma Ameliyatı Ne Zaman Değerlendirilir?

Çocuklarda dışa basma nedeniyle cerrahi tedavi nadiren gerekir. Büyüme süreci devam ederken ağrısız ve fonksiyon kaybı oluşturmayan rotasyonel farklılıklarda çoğunlukla izlem tercih edilir.

Cerrahi değerlendirme; büyüme sürecine rağmen devam eden, belirgin derecede yapısal olan ve çocuğun günlük yaşamını etkileyen durumlarda gündeme gelebilir. Yaş tek başına yeterli bir ölçüt değildir; deformitenin derecesi ve fonksiyon üzerindeki etkisi de önemlidir.

Çocukluk döneminde kullanılan egzersiz, ayakkabı veya desteklerin uzun kemiklerdeki torsiyon açısını değiştirmediği unutulmamalıdır. Ancak bu durum fizyoterapinin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Ağrı, kas kapasitesi, denge ve hareket becerileri etkilenmişse bu alanlar fizyoterapiyle desteklenebilir.

Dışa Basma İçin Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalıdır?

Ayakların hafifçe dışarıya yönelmesi her zaman sağlık problemi değildir. Bununla birlikte bazı bulgular dışa basmanın altında değerlendirilmesi gereken başka bir durum bulunabileceğini düşündürebilir.

Aşağıdaki durumlarda ilgili hekimlik değerlendirmesi önemlidir:

• Dışa basmanın aniden ortaya çıkması
• Yalnızca bir tarafta belirgin olması
• Zaman içerisinde giderek artması
• Kalça, diz, ayak bileği veya ayakta ağrı
• Yeni başlayan topallama
• Çocuğun üzerine basmak veya yürümek istememesi
• Kalça hareketlerinde belirgin kısıtlılık
• Gece uyandıran ya da istirahatte devam eden ağrı
• Travma sonrasında yürüme biçiminin değişmesi
• Tekrarlayan düşme veya ayak bileği burkulması
• Belirgin kas güçsüzlüğü veya denge kaybı
• Uyuşma, his değişikliği veya koordinasyon güçlüğü
• Ateş, şişlik ya da kızarıklıkla birlikte görülen ağrı
• Bacaklar arasında belirgin uzunluk veya görünüm farkı
• Günlük yaşam ve fiziksel aktiviteye katılımın azalması

Özellikle daha önce normal yürüyen bir çocukta ağrılı ve ani dışa dönük yürüme başlamışsa yalnızca “basış bozukluğu” düşünülerek beklenmemelidir.

Dışa Basma Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

Yanlış: Dışa Basma ile Supinasyon Aynı Şeydir

Doğru: Dışa basma, ayakların yürüyüş yönüne göre dışarıya dönmesini veya yükün ayağın dış kenarında yoğunlaşmasını anlatmak için kullanılabilir. Dışa dönük yürüme ve supinasyon birbiriyle ilişkili olabilse de aynı biyomekanik durum değildir.

Yanlış: Ayakkabının Dış Kenarı Aşınıyorsa Kesinlikle Dışa Basma Vardır

Doğru: Topuğun dış tarafı birçok kişide yere ilk temas eden bölgelerden biridir. Bu nedenle belirli miktarda dış topuk aşınması normal olabilir. Ayakkabı aşınması tek başına tanı koydurmaz.

Yanlış: Her Dışa Basma Tedavi Edilmelidir

Doğru: Ağrı, tekrarlayan yaralanma veya fonksiyon kaybı oluşturmayan bazı yapısal farklılıklarda aktif tedavi gerekmeyebilir. Tedavi kararı yalnızca görünüme değil, kişinin yakınmalarına ve fonksiyonlarına göre verilmelidir.

Yanlış: Egzersizle Femur ve Tibianın Rotasyonu Düzeltilebilir

Doğru: Egzersizler kemiğin torsiyonel yapısını değiştirmez. Bununla birlikte kas kapasitesi, denge, koordinasyon, eklem hareketliliği ve hareket kontrolü gibi değiştirilebilir özellikleri destekleyebilir.

Yanlış: Dışa Basan Çocuk Ayağını Sürekli Karşıya Çevirmelidir

Doğru: Yapısal rotasyonu bulunan bir çocuğun ayağını zorla karşıya çevirmesi diz, kalça ve ayaktaki yüklenmeyi değiştirebilir. Çocuğa sürekli yürüme biçimini hatırlatmak gereksiz kaygı da oluşturabilir.

Yanlış: Her Dışa Basan Çocuğun Özel Ayakkabıya İhtiyacı Vardır

Doğru: Özel ayakkabıların femur veya tibianın torsiyonel yapısını değiştirdiğine ilişkin güçlü bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Ayakkabı seçimi çocuğun ayağına uyum, rahatlık ve aktivite ihtiyacına göre yapılmalıdır.

Yanlış: Dışa Basma Mutlaka Aşil Tendinitine Yol Açar

Doğru: Dışa basma ile Aşil tendonu yakınmaları aynı kişide bulunabilir; ancak bu durum kesin bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu göstermez. Tendon problemlerinde toplam yüklenme, kas kapasitesi, antrenman değişiklikleri ve diğer faktörler birlikte değerlendirilmelidir.

Yanlış: Ayağı Düz Göstermek Tedavinin Başarılı Olduğunu Kanıtlar

Doğru: Dış görünümdeki değişiklik tek başarı ölçütü değildir. Ağrının azalması, yürüme kapasitesinin artması, dengenin gelişmesi ve günlük aktivitelere katılım daha anlamlı sonuçlar olabilir.

Yanlış: Basış Analizi Sorunun Kaynağını Tek Başına Gösterir

Doğru: Basış analizi ayağın altındaki basınç dağılımını gösterebilir; ancak dışa basmanın kalça, femur, tibia, ayak veya ağrıdan kaçınma stratejisinden kaynaklandığını tek başına belirleyemez.

Dışa Basma Tedavisi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Dışa basma tedavisi mümkün müdür?

Dışa basma tedavisi, durumun nedenine göre planlanabilir. Eklem hareketliliği, kas kapasitesi, denge ve hareket kontrolü gibi değiştirilebilir faktörler fizyoterapiyle desteklenebilir. Ancak femur veya tibianın kemiksel rotasyonu egzersizle değiştirilmez.

Dışa basma tamamen düzelir mi?

Sonuç, dışa basmanın kaynağına bağlıdır. Fonksiyonel hareket özellikleri ve ağrıya bağlı telafiler değişebilirken yapısal kemik rotasyonu egzersizle tamamen düzelmez. Her kişinin tamamen aynı ve karşıya dönük ayak açısına sahip olması da gerekli değildir.

Dışa basma neden olur?

Dışa basma; kalça rotasyonu, femoral retroversiyon, eksternal tibial torsiyon, ayağın yapısal özellikleri, eklem hareket kısıtlılıkları, geçirilmiş yaralanmalar veya ağrıdan kaçınma davranışıyla ilişkili olabilir. Çocuklarda gelişimsel özellikler de etkili olabilir.

Dışa basma nasıl anlaşılır?

Ayakların yürüyüş sırasında ilerleme yönüne göre dışarıya bakması dışa dönük yürümeyi düşündürebilir. Ancak değerlendirmede diz kapaklarının yönü, kalça rotasyonu, tibianın yapısı ve ayağın yük aktarımı birlikte incelenmelidir.

Dışa basma için hangi doktora gidilir?

Çocuklarda çocuk ortopedisi, yetişkinlerde ise ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurulabilir. Nörolojik bulgular varsa ilgili hekimliklerin değerlendirmesi gerekebilir.

Dışa basma için fizyoterapi uygulanır mı?

İlgili hekimlik teşhis ve tanısı sonrasında yapılan fizyoterapi değerlendirmesinde değiştirilebilir faktörler belirlenirse kişiye özel program planlanabilir. Fizyoterapi kemik yapısını değiştirmekten çok hareket kapasitesi, kas fonksiyonu, denge ve yüklenme toleransına odaklanır.

Çocuklarda dışa basma normal midir?

Bazı dışa dönük yürüme görünümleri büyüme ve gelişim sürecinin bir parçası olabilir. Ancak tek taraflı, giderek artan, ağrılı veya topallamayla birlikte görülen dışa basma değerlendirilmelidir.

Çocuklarda dışa basma kaç yaşında düzelir?

Bütün çocuklar için geçerli kesin bir yaş yoktur. Seyir dışa basmanın nedenine, derecesine ve çocuğun gelişimine bağlıdır. Bu nedenle yalnızca yaşa dayanarak tedavi veya bekleme kararı verilmemelidir.

Dışa basma egzersizleri nelerdir?

Değerlendirmeye göre ayak bileği hareketliliği, kalça ve ayak bileği kuvveti, baldır dayanıklılığı, denge ve fonksiyonel hareket egzersizleri planlanabilir. Her dışa basan kişiye aynı egzersizlerin uygulanması doğru değildir.

Dışa basma bel, kalça veya diz ağrısı yapar mı?

Dışa basma bazı kişilerde alt ekstremite yüklenmelerini etkileyebilir; ancak her bel, kalça veya diz ağrısının nedeni değildir. Ağrının dışa basmayla gerçekten ilişkili olup olmadığı ayrı olarak değerlendirilmelidir.

Dışa basma ameliyat gerektirir mi?

Çoğu dışa basma görünümünde ameliyat gerekmez. Cerrahi; belirgin yapısal rotasyonun ciddi ağrıya, yürüme güçlüğüne veya fonksiyon kaybına neden olduğu seçilmiş vakalarda değerlendirilebilir.

Dışa basma tekrarlar mı?

Dışa basma yapısal bir özellikse görünüm devam edebilir. Ağrıya veya yaralanmaya bağlı gelişen hareket değişikliği ise neden ortadan kalktığında azalabilir. Egzersizle kazanılan kapasitenin korunması için uygun yüklenme ve fiziksel aktivitenin sürdürülmesi önemlidir.

Klinik Bakışımız: Dışa Basan Her Ayağı Düzeltmek Gerekir mi?

Klinik değerlendirmelerimizde “dışa basma” şikâyetiyle başvuran kişilerin aynı hareket özelliğine sahip olmadığını görüyoruz. Bazı kişilerde ayaklar yürürken dışarıya yönelirken bazılarında asıl sorun yükün ayağın dış kenarında yoğunlaşmasıdır. Bu iki durumun birbirinden ayrılması, dışa basma tedavisinin doğru planlanması açısından önemlidir.

Değerlendirme sırasında yalnızca ayağın nasıl göründüğüne odaklanmak çoğu zaman yeterli değildir. Ayakların dışarıya dönük olmasının kaynağı kalça, femur, tibia, ayak bileği veya ayağın kendisi olabilir. Bazen de kişi başka bir bölgedeki ağrıdan kaçınmak amacıyla ayağını dışarıya çevirerek yürüyebilir.

Bu nedenle dışa basan her ayağı zorla karşıya yöneltmeye çalışmak doğru bir yaklaşım olmayabilir. Özellikle kemik yapısıyla ilişkili rotasyonel bir özellik bulunuyorsa yalnızca görüntüyü değiştirmeye çalışmak diz, kalça ve ayak üzerindeki yükleri farklılaştırabilir.

Bizim için asıl soru, ayağın dışarıya bakıp bakmadığından önce şudur: Bu hareket özelliği kişide ağrıya, denge kaybına, tekrarlayan yaralanmaya veya günlük yaşamda fonksiyon kaybına neden oluyor mu?

Dışa basma tedavisi planlanırken yapısal olarak değiştirilemeyecek özelliklerle, fizyoterapiyle desteklenebilecek hareket kısıtlılığı, kas kapasitesi, denge ve yüklenme sorunlarının birbirinden ayrılması gerekir. Böylece kişi yalnızca belirli bir görüntüye uymaya zorlanmak yerine kendi anatomik yapısı içinde daha kontrollü ve rahat hareket edebilir.

Sonuç: Dışa Basma Tedavisinde Önce Neden Belirlenmelidir

Dışa basma, tek bir hastalığı veya standart bir basış bozukluğunu tanımlamaz. Bu ifade bazen ayakların yürürken dışarıya yönelmesini, bazen de yükün ayağın dış kenarında yoğunlaşmasını anlatmak için kullanılır. Bu iki durum aynı olmadığı için dışa basma tedavisi de herkeste aynı şekilde planlanamaz.

Çocuklarda dışa basma, büyüme ve gelişim sürecine ait bir özellik olabileceği gibi femur, tibia, kalça veya ayak yapısıyla ilişkili olabilir. Yetişkinlerde ise çocukluktan beri devam eden yapısal özelliklerin yanında yaralanmalar, eklem hareket kısıtlılıkları, kas kapasitesi ve ağrıdan kaçınma davranışları da etkili olabilir.

Ağrıya veya fonksiyon kaybına yol açmayan bazı dışa dönük yürüme özellikleri aktif tedavi gerektirmeyebilir. Buna karşılık tek taraflı, ilerleyici, ağrılı veya denge kaybıyla birlikte görülen değişikliklerin ilgili hekimlik tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Fizyoterapi kemiklerin torsiyonel yapısını değiştirmez. Ancak uygun kişilerde hareket kapasitesini, kas fonksiyonunu, dengeyi, koordinasyonu ve kontrollü yüklenmeyi destekleyebilir. Tedavinin başarısı yalnızca ayakların daha düz görünmesiyle değil; kişinin daha rahat yürümesi, ağrısının azalması ve günlük yaşamına daha güvenli katılmasıyla değerlendirilmelidir.

Dışa basma görünümünü değiştirmeden önce cevaplanması gereken asıl soru şudur: Ayak neden dışarıya yöneliyor ve bu özellik gerçekten kişinin hareketini sınırlandırıyor mu?

Son Güncelleme: Temmuz 2026

Hazırlayan

Ahmet Burak Sezgin

Uzman Fizyoterapist
Osteopatik Terapi
Ortopedik Manipülatif Fizyoterapi (Yüksek Lisans)
Klinik Psikonöroimmünoloji
Fonksiyonel Tıp ve Bütüncül Sağlık

Bilimsel Editör Notu

Bu içerik; çocuklarda ve yetişkinlerde dışa dönük yürüme, alt ekstremitenin rotasyonel özellikleri, ayak postürü ve dışa basma tedavisiyle ilgili güncel bilimsel literatür ile kanıta dayalı fizyoterapi ilkeleri doğrultusunda hazırlanmıştır.

İçerikte yer alan bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımakta olup teşhis, tanı veya kişiye özel tedavi önerisi yerine geçmez. Halk arasında “dışa basma” olarak adlandırılan görünümün kaynağı ve klinik önemi kişiden kişiye değişebilir.

Dışa basma değerlendirmesi ve tedavi planlaması, ilgili hekimlik tarafından konulan teşhis ve tanı sonrasında kişinin yaşı, anatomik özellikleri, klinik bulguları ve fonksiyonel ihtiyaçları doğrultusunda yapılmalıdır. Fizyoterapi programı fizyoterapist tarafından kişiye özel olarak planlanmalıdır.

Bu içerik, bilimsel gelişmeler doğrultusunda düzenli olarak gözden geçirilmekte ve gerektiğinde güncellenmektedir.

Bilimsel Kaynaklar

1. Pediatric Orthopaedic Society of North America. Torsional Problems. POSNA Study Guide.
2. Pediatric Orthopaedic Society of North America. Pediatric Lower Extremity Disorders. POSNA Resident Review. 2017.
3. Kahf H, Kesbeh Y, van Baarsel E, Patel V, Alonzo N. Approach to pediatric rotational limb deformities. Orthopedic Reviews. 2019;11(3):8118.
4. Gijon-Nogueron G, Martinez-Nova A, Alfageme-Garcia P, et al. Establishing normative foot posture index values for the paediatric population: a cross-sectional study. Journal of Foot and Ankle Research. 2016;9:24.
5. Lee JS, Kim KB, Jeong JO, Kwon NY, Jeong SM. Correlation of Foot Posture Index with plantar pressure and radiographic measurements in pediatric flatfoot. Annals of Rehabilitation Medicine. 2015;39(1):10–17.